Phục hồi thị lực cho các bệnh nhân thiếu tế bào gốc rìa giác mạc bằng phương pháp cấy ghép các tấm biểu mô giác mạc tạo nên từ tế bào gốc

PHỤC HỒI THỊ LỰC CHO CÁC BỆNH NHÂN THIẾU TẾ BÀO GỐC RÌA GIÁC MẠC BẰNG PHƯƠNG PHÁP CẤY GHÉP CÁC TẤM BIỂU MÔ GIÁC MẠC TẠO NÊN TỪ TẾ BÀO GỐC

Giác mạc của mắt được phủ một lớp biểu mô phân tầng, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì thị lực. Tại rìa giác mạc có một kho tế bào gốc ở đáy, có vai trò tăng sinh để cung cấp các tế bào biểu mô cho trung tâm giác mạc. Khi không có hoặc không đủ số lượng tế bào gốc này, bệnh nhân mắc phải tình trạng thiếu tế bào gốc rìa giác mạc (limbal stem-cell deficiency – LSCD), khiến cho việc tái tạo biểu mô không còn đảm bảo, bề mặt giác mạc bị bao phủ bằng mô kết mạch xơ hóa, dẫn đến mất thị lực.

Giải pháp điều trị LSCD hiện nay cần phẫu thuật cắt bỏ mô sẹp kết mcj khỏi bề mặt giác mạc, sau đó ghép biểu mô giác mạc chức năng: với bệnh nhân LSCD một bên nên cân nhắc ghép tự thân (ghép từ nguồn của chính mình), với bệnh nhân LSCD cả hai bên cần ghép đồng loài (ghép từ nguồn của người khác), cả hai chiến lược này đều gặp những thách thức trong việc lấy nguồn mô hiến mà không ảnh hưởng đến giác mạc đang khỏe mạnh, tái tạo mạch máu sau ghép, ngoài ra ghép đồng loài cần kiểm soát nguy cơ đào thải miễn dịch.

Mới đây, một nhóm nghiên cứu tại Bệnh viện Đại học Osaka (Nhật Bản) đã sử dụng tế bào gốc đa tiềm năng cảm ứng (induced pluripotent stem cells – iPSCs) để tạo ra các tấm biểu mô giác mạc, sau đó ghép cho các bệnh nhân LSCD. Bốn bệnh nhân được thử nghiệm bao gồm: nữ 44 tuổi mắc LSCD vô căn (bệnh nhân 1), nam 66 tuổi mắc pemphigoid niêm mạc mắt (bệnh nhân 2), nam 72 tuổi mắc LSCD vô căn (bệnh nhân 3) và nữ 39 tuổi mắc hoại tử biểu bì nhiễm độc (bệnh nhân 4). Các bệnh nhân được theo dõi trong 2 năm để xác định tính toàn vẹn và khả năng tiếp nhận mảnh ghép, cũng như hiệu quả ban đầu của quá trình điều trị.

Sau quá trình theo dõi trong 2 năm, quy trình này được đánh giá là thành công và an toàn. Không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được ghi nhận (như hình thành khối u, đào thải lâm sàng). Các dấu hiệu cải thiện tình trạng bệnh được ghi nhận ở cả bốn bệnh nhân, thị lực được tăng cường và tình trạng đục giác mạc đã giảm. Các khiếm khuyết biểu mô giác mạc, các triệu chứng chủ quan, điểm số bảng câu hỏi về chất lượng cuộc sống và tạo mạch máu mới hầu hết đều được cải thiện hoặc không thay đổi. Đặc biệt, các bệnh nhân không cần xác định sự phù hợp miễn dịch trước cấy ghép hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch sau cấy ghép (trừ corticosteroid).

Đây là lần đầu tiên có báo cáo sử dụng tế bào biểu mô giác mạc có nguồn gốc từ iPSC trong phẫu thuật ghép điều trị tình trạng thiếu tế bào gốc rìa giác mạc. Các nhà nghiên cứu tin rằng đây là phương án điều trị đầy hứa hẹn cho bệnh lý này, và họ đang xây dựng kế hoạch thực hiện thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm để nghiên cứu hiệu quả ở quy mô lớn hơn.

**Cấy ghép các tấm biểu mô giác mạc tạo nên từ tế bào gốc**
Sơ đồ toàn bộ quy trình, bắt đầu bằng việc nuôi cấy các tế bào gốc đa tiềm năng cảm ứng (iPSC) vào SEAM, sau đó tinh sạch các tế bào gốc biểu mô giác mạc từ vùng thứ ba của SEAM. Các tế bào này được bảo quản đông lạnh trước khi chế tạo thành các tấm biểu mô giác mạc có nguồn gốc từ iPSC (iCEPS). Những bệnh nhân mắc tình trạng thiếu tế bào gốc rìa giác mạc (LSCD) được loại bỏ mô kết mạc ở mắt bị ảnh hưởng do bệnh, sau đó cấy ghép iCEPS và theo dõi đánh giá.

Video minh họa: Ghép tế bào biểu mô giác mạc có nguồn gốc từ iPSC ở bệnh nhân pemphigoid niêm mạc mắt (bệnh nhân 2 của nghiên cứu), link: https://youtu.be/ve1xguKeDQA

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Soma T., et al. (2024). Induced pluripotent stem-cell-derived corneal epithelium for transplant surgery: a single-arm, open-label, first-in-human interventional study in Japan. The Lancet, 404 (10466), 1929-1939.