Tế bào gốc

Các dấu hiệu đặc trưng cho sự lão hóa của tế bào gốc soma Mặc dù tế bào gốc nhìn chung được bảo vệ khỏi một số cơ chế lão hóa so với các tế bào đã biệt hóa, tuy nhiên chúng vẫn dễ bị tổn thương bởi nhiều tác nhân gây căng thẳng (stress). 02/02/2026

Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) đề xuất chuyển hướng nghiên cứu tế bào gốc nhằm hạn chế sử dụng tế bào gốc phôi người Ngày 23/01/2026, Viện Y tế Quốc gia (The National Institutes of Health – NIH) đã công bố một yêu cầu thông tin mới nhằm thu thập ý kiến đóng góp về tính hiệu quả của các công nghệ sinh học mới, nhằm giảm thiểu hoặc có thể thay thế sự phụ thuộc vào tế bào gốc phôi người. Các phản hồi được NIH tiếp nhận đến hết ngày 24/04/2026. 26/01/2026

Tạo ra bò và cừu biến đổi gen từ tế bào gốc đơn bội Các nhà khoa học Trung Quốc đã tạo thành công tế bào gốc đơn bội (chỉ mang bộ gen của bố) ở bò và cừu, đồng thời phát triển một phương pháp mới để tạo ra thế hệ con cái từ những tế bào này. Đây được coi là một bước tiến đột phá của công nghệ sinh học chăn nuôi và kỹ thuật di truyền (mặc dù trước đây đã thực hiện trên chuột), mở ra những hướng đi mới trong chỉnh sửa bộ gen ở vật nuôi có giá trị kinh tế và sinh thái. 1. Tiền đề từ nghiên cứu trên chuột năm 2012 Cách đây 13 năm, các nhà khoa học Trung Quốc đã phân lập được tế bào gốc sinh dục đực đơn bội (haploid androgenetic stem cell – haSC) ở chuột bằng cách chuyển nhân tinh trùng vào tế bào trứng đã loại bỏ nhân để tạo nên phôi, sau đó tách tế bào gốc từ phần nút phôi (inner cell mass) của túi phôi (blastocyst) tương tự như tách tế bào gốc phôi chuột. Những tế bào này chỉ chứa bộ nhiễm sắc thể đơn bội từ cơ thể bố, trở thành công cụ có giá trị trong nghiên cứu chức năng gen, đặc biệt là gen lặn. Ngoài ra, do chứa bộ nhiễm sắc thể đơn bội, haSC có thể chỉnh sửa gen dễ dàng hơn tế bào gốc lưỡng bội, nên được coi là công cụ hữu hiệu để tạo động vật biến đổi gen. Bằng cách tiêm haCS vào trứng, tương tự như kỹ thuật tiêm tinh trùng vào bào tương của trứng (Intracytoplasmic sperm injection – ICSI) trong hỗ trợ sinh sản, nhóm nghiên cứu đã tạo ra những con chuột bình thường, mang lại tiềm năng lớn trong nghiên cứu, cũng như ứng dụng để tạo động vật chuyển gen. Phương pháp này có ưu điểm rất lớn khi đạt hiệu quả cao hơn nhiều so với cấy chuyển nhân hay các phương pháp nhân giống phức tạp. 2. Tạo bò và cừu biến đổi gen từ tế bào gốc đơn bội Mặc dù vậy, suốt thời gian qua, việc phân lập haSC ở các loài nhai lại như bò và cừu đã không thành công, chủ yếu do chưa tìm được công thức môi trường nuôi cấy để duy trì trạng thái tế bào gốc của chúng. Gần đây, nhóm nghiên cứu này đã phát triển công thức môi trường tái tổ hợp gọi là FACE, và sử dụng môi trường này để phân lập thành công haSC ở bò và cừu. Tương tự haSC ở chuột, haSC thu được từ bò và cừu đều thể hiện các đặc điểm đa tiềm năng giống tế bào gốc phôi, bao gồm khả năng biệt hóa in vitro thành các loại tế bào có nguồn gốc từ cả ba lá phôi, tạo thể phôi in vitro, tạo u quái in vivo, Sử dụng phương pháp tương tự trên chuột, các nhà khoa học đã tiêm haSC vào bào tương trứng (intracytoplasmic haES cell injection – iCHI), trong đó haSC có khả năng thụ tinh với nhân của trứng để tạo thành phôi. Đáng tiếc rằng tất cả các phôi này đều không phát triển được sau khi cấy vào tử cung của động vật mang thai hộ. Nhằm nâng cao khả năng phát triển của phôi iCHI, nhóm nghiên cứu đã biểu hiện protein có tên protamine (là protein biểu hiện trong quá trình sinh tinh, đóng gói DNA chặt chẽ trong nhân tinh trùng), nhờ đó haSC tạo nên cấu trúc nhân giống tinh trùng, mô phỏng hình thái tự nhiên của giao tử đực khi thụ tinh. Nhờ vậy, kỹ thuật tiêm haSC biểu hiện protamine vào bào tương trứng (Pro-iCHI) đã cải thiện đáng kể khả năng phát triển của phôi, với những con non đạt đủ tháng trong bụng mẹ và được sinh ra ngoài. Pro-iCHI đã đánh dấu một kỹ thuật tiên phong kết hợp sinh học tế bào gốc với công nghệ sinh sản, tăng cường khả năng sống của phôi có nguồn gốc từ tế bào gốc đơn bội. Nhờ lợi thế có bộ nhiễm sắc thể đơn bội, haSC dễ chỉnh sửa gen hơn các tế bào lưỡng bội, rất có ý nghĩa đối với tạo động vật chuyển gen mang những lợi thế trong nông nghiệp. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng công cụ CRISPR để chỉnh sửa một gen của haSC một cách chính xác, hiệu quả, linh hoạt và an toàn, sau đó biến đổi haSC thành dạng giống tinh trùng và thực hiện Pro-iCHI. Sự kết hợp này đã tạo ra được bò và cừu cải biến di truyền mang gen được chỉnh sửa chính xác, giúp đẩy lùi những nhược điểm của phương pháp tạo động vật chuyển gen truyền thống. 3. Ý nghĩa của việc tạo ra bò và cừu biến đổi gen từ tế bào gốc đơn bội Việc tạo ra vật nuôi cải biến di truyền có ý nghĩa sâu sắc với nông nghiệp và y sinh học. Động vật biến đổi gen có thể được tăng cường khả năng kháng bệnh, cải thiện năng suất, hoặc cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu y sinh học, bao gồm cấy ghép dị loài và nghiên cứu bệnh học ở người. Ngoài ý nghĩa thực tiễn, nghiên cứu này đã làm sáng tỏ một số vấn đề về sinh học phát triển và di truyền ở động vật nhai lại, khác với các loài gặm nhấm. Sự biểu hiện protamine làm tăng hiệu quả thụ tinh và phát triển phôi cũng có ý nghĩa lớn trong nghiên cứu sinh học phát triển, cũng như ứng dụng trong nhân giống và bảo tồn động vật ở các loài. Sự kết hợp giữa công nghệ tế bào gốc, kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và thao tác di truyền minh họa việc phối hợp đa ngành mang lại những thành tựu đột phá trong khoa học hiện đại. Bên cạnh những thành công đó, báo cáo này cũng vạch ra những hướng đi tương lai. Cần có thêm những nghiên cứu để tối ưu hóa hiệu quả của Pro-iCHI (hiện tại, khoảng một nửa số phôi ở bò và toàn bộ phôi cừu đều không phát triển hoặc chết lưu), cũng như theo dõi về đặc điểm sức khỏe và khả năng sinh sản của động vật có nguồn gốc từ Pro-iCHI. Việc chỉnh sửa gen ở vật nuôi sẽ cần chú ý các khuôn khổ đạo đức và pháp lý ở từng quốc gia trước khi chuyển sang các ứng dụng thương mại và lâm sàng. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Yang L., et al. (2025). Generation of modified cows and sheep from spermatid-like haploid embryonic stem cells. Nature Biotechnology. DOI: https://doi.org/10.1038/s41587-025-02832-4 2. Li W., et al. (2012). Androgenetic haploid embryonic stem cells produce live transgenic mice. Nature, 490(7420), 407-411. DOI: https://doi.org/10.1038/nature11435 3. Yang H., et al. (2012). Generation of genetically modified mice by oocyte injection of androgenetic haploid embryonic stem cells. Cell, 149(3), 605-617. DOI: https://doi.org/10.1016/j.cell.2012.04.002 24/01/2026

Sự mềm dẻo của tế bào gốc hắc tố liên quan đến cơ chế bạc tóc và khả năng đẩy lùi tình trạng tóc bạc sớm Trong một nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học uy tín Nature, các nhà khoa học thuôc trường Đại học New York (Hoa Kỳ) đã chứng minh rằng các tế bào gốc hắc tố (melanocyte stem cell – McSC) bị mắc kẹt tại chỗ trong một thời gian sẽ không thể tạo ra protein cần thiết để tạo sắc tố cho tóc, có khả năng giải thích cho tình trạng tóc bạc. Trên mô hình chuột, nhóm nguyên cứu phát hiện ra rằng McSC liên tục di chuyển giữa các hốc nang tóc (hair follicle niche) đang phát triển, quá trình này cho phép McSC trưởng thành và thu thập protein có thể tái tạo thành các tế bào sắc tố, liên tục nhuộm màu tóc. Tuy nhiên, khi tóc già đi, rụng và sau đó mọc lại nhiều lần, số lượng McSC ngày càng tăng và bị kẹt trong khoang tế bào gốc gọi là phình nang tóc, không thể di chuyển trở lại khoang mầm – nơi có các tín hiệu kích thích chúng tạo thành tế bào sắc tố, gây bạc tóc. Trong một thí nghiệm, chuột được nhổ lông để kích thích nang lông lão hóa, các phân tích cho thấy số lượng nang lông có McSC mắc kẹt tăng từ 15% trước khi nhổ lên gần 50% sau khi lão hóa, chúng vẫn không có khả năng tái tạo hoặc tạo thành tế bào sản xuất sắc tố. Điều này giải thích cho việc bị rụng hoặc nhổ tóc làm đẩy nhanh quá trình bạc tóc ở người. McSC tập trung vào việc tạo màu tóc, biệt lập với các tế bào chịu trách nhiệm cho sự phát triển của tóc, do đó tóc có thể tiếp tục dài ra ngay cả khi bị bạc. Một điều độc đáo là những McSC có tính dẻo rất cao mà chưa phát hiện ở loại tế bào gốc nào khác, nghĩa là McSC thay đổi giữa các mức độ trưởng thành (dạng gốc và dạng biệt hóa trung gian) theo thời gian khi chúng di chuyển giữa các hốc, trong khi sự biệt hóa ở các loại tế bào khác đi theo một chiều không đảo ngược. Những phát hiện này cho thấy khả năng di chuyển và phản biệt hóa của McSC là chìa khóa để giữ cho tóc khỏe mạnh và không bị bạc. Về cơ bản, nếu có thể thúc đẩy các tế bào mắc kẹt trở nên di chuyển trở lại, tình trạng bạc tóc có thể được đẩy lùi. TÀI LIỆU THAM KHẢO Sun Q., et al. (2023). Dedifferentiation maintains melanocyte stem cells in a dynamic niche. Nature, 616(7958), 774-782. DOI: https://doi.org/10.1038/s41586-023-05960-6 24/01/2026

Nghiên cứu tế bào gốc năm 2026: những lợi ích, hạn chế và ứng dụng chính Tế bào gốc (stem cells) là những tế bào chưa phân hóa hoặc phân hóa một phần, có thể biến đổi thành nhiều loại tế bào khác nhau để thực hiện chức năng trong cơ thể. Tế bào gốc được kích hoạt quá trình biệt hóa tạo nên các tế bào chuyên hóa khi các mô/cơ quan trong cơ thể cần được bổ sung tế bào hoặc sửa chữa/tái tạo. 23/01/2026

Tế bào gốc là gì? Tế bào gốc đóng vai trò trung tâm trong việc sửa chữa, tái tạo mô và cơ quan bị tổn thương, nhờ đó chúng có tiềm năng lớn trong y học tái tạo, điều trị bệnh, nghiên cứu cơ bản, phát triển dược phẩm,... 22/01/2026

Tiềm năng biệt hóa của tế bào gốc Tế bào gốc là những tế bào chưa đảm nhận chức năng cụ thể để duy trì hoạt động trong cơ thể, chúng có khả năng biệt hóa thành các tế bào khác tại mô xác định để thực hiện chức năng. Tiềm năng biệt hóa của tế bào gốc là mức độ khả năng biệt hóa thành các loại tế bào khác nhau. 22/01/2026

Tế bào gốc trung mô (MSC) Tế bào gốc trung mô (MSC) có khả năng tự tăng sinh và biệt hóa thành nhiều loại tế bào trong cơ thể, là một trong những loại tế bào đang được nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng nhiều nhất hiện nay. 19/01/2026

Tế bào gốc tạo máu (HSC) Tế bào gốc tạo máu (Hematopoietic Stem Cells – HSCs) là những tế bào nguyên thủy, chưa trưởng thành, có thể tự đổi mới, đồng thời có thể biệt hóa thành tất cả các loại tế bào máu bao gồm: bạch cầu, hồng cầu, và tiểu cầu. 19/01/2026

Tế bào gốc đa tiềm năng cảm ứng (iPSC): đặc điểm sinh học và ứng dụng Tế bào gốc đa tiềm năng cảm ứng (induced Pluripotent Stem Cells – iPSCs) là loại tế bào gốc đa tiềm năng được tạo ra trực tiếp từ tế bào soma bằng cách tái lập trình (“reprogramming”). Trong tự nhiên, sự biệt hóa tế bào đi theo một chiều không đảo ngược: toàn năng (totipotency) → đa tiềm năng (pluripotency) → đa tiềm năng giới hạn (multipotency) → vài tiềm năng (oligopotency) → đơn tiềm năng (unipotency). Việc tái lập trình tế bào soma đã đảo ngược quá trình biệt hóa để trở thành tế bào gốc đa tiềm năng. 19/01/2026

Tế bào gốc đa tiềm năng cảm ứng (iPSC): tái lập trình tế bào soma Tế bào gốc đa tiềm năng cảm ứng được tạo ra trực tiếp từ tế bào soma bằng cách tái lập trình (giải biệt hóa) để đưa chúng về trạng thái đa tiềm năng. 19/01/2026

Tế bào gốc đa tiềm năng giới hạn (multipotent stem cells) Tế bào gốc đa tiềm năng giới hạn (Multipotent Stem Cells) là những tế bào có khả năng biệt hóa thành nhiều loại tế bào khác nhau trong cơ thể, nhưng không phải tất cả các loại tế bào. 19/01/2026

TẾ BÀO GỐC