Tiềm năng của tế bào sát thủ tự nhiên (NK) trong điều trị ung thư có thể vượt xa liệu pháp CAR-T

Liệu pháp tế bào T mang thụ thể kháng nguyên khảm (Chimeric Antigen Receptor T-cell, CAR-T) là một bước tiến cách mạng trong điều trị ung thư, đặc biệt là các bệnh ung thư máu. Đây là liệu pháp tế bào miễn dịch sử dụng công nghệ biến đổi gen trên tế bào T (hiện tại đa phần lấy từ chính bệnh nhân) để chúng mang thụ thể nhân tạo (CAR), có khả năng nhận diện đặc hiệu và tiêu diệt chính xác tế bào ung thư. Từ tháng 08/2017 đến nay, đã có 7 liệu pháp CAR-T được FDA Hoa Kỳ và EMA châu Âu phê duyệt chính thức (gồm 5 sản phẩm nhận diện CD19 trong điều trị u lympho và bệnh bạch cầu, 2 sản phẩm nhận diện BCMA trong điều trị đa u tủy xương), chưa kể nhiều liệu pháp được phê duyệt ở các quốc gia khác nhau và hàng trăm thử nghiệm đang tiếp tục triển khai trên toàn thế giới. Không chỉ giới hạn ở ung thư máu, CAR-T đã và đang cho thấy những tín hiệu lạc quan trong điều trị các dạng u đặc, bệnh tự miễn.

Tuy vậy, liệu pháp này cũng đối mặt với nhiều thách thức. Quy trình sản xuất CAR-T từ bệnh nhân khá phức tạp (một số thử nghiệm gần đây đang hướng đến sản phẩm có sẵn “off-the-shelf” nhưng chưa áp dụng phổ biến), tốn nhiều thời gian và chi phí cao, dẫn đến nhiều bệnh nhân giai đoạn cuối khó tiếp cận. Độc tính của chúng cũng khá mạnh, thường gặp nhất là hội chứng giải phóng cytokine (cytokine release syndrome – CRS) và độc tính thần kinh (immune effector cell-associated neurotoxicity syndrome – ICANS).

Hiện nay, nhiều nhà nghiên cứu ung thư đang hướng sự chú ý đến tế bào sát thủ tự nhiên (Natural Killer cell – NK cell). Chúng là một thành phần quan trọng của hệ miễn dịch bẩm sinh, có khả năng phát hiện và tiêu diệt các tế bào bất thường (như tế bào nhiễm virus, tế bào ung thư) mà không cần tiếp xúc trước đó với kháng nguyên. Loại tế bào này đang nổi lên như một sự bổ trợ hoặc thay thế cho CAR-T do có nhiều ưu điểm. Đầu tiên, chúng có độ an toàn cao hơn vượt trội, hầu như không gây hội chứng giải phóng cytokine, độc tính thần kinh, và không gây bệnh ghép chống chủ (Graft-versus-host disease, GvHD) khi truyền từ người hiến sang người nhận. Tiếp theo, tế bào NK biểu hiện một loạt các thụ thể nhận diện khối u do chính đặc điểm sinh học tự nhiên của chúng, điều đó làm tăng cường khả năng nhận diện và tiêu diệt tế bào ác tính. Đồng thời, tế bào NK đã được nghiên cứu để cải biến gen, ví dụ biểu hiện IL-15 gắn màng hoặc protein dung hợp IL-15/IL-15R (IL-15 là một yếu tố tăng trưởng cốt lõi giúp điều hòa và củng cố sức mạnh của tế bào NK), nhờ đó chúng có thể tồn tại lâu hơn trong cơ thể và duy trì hiệu suất tiêu diệt khối u mạnh mẽ hơn. Hơn nữa, NK mang lại tiềm năng sản xuất hàng loạt, sau đó bảo quản đông lạnh tạo nên sản phẩm có sẵn (off-the-shelf), vừa sẵn sàng sử dụng ngay khi cần thiết giúp bệnh nhân không cần chờ đợi thời gian nuôi cấy, vừa tránh được những khác biệt chất lượng giữa các lô tế bào, đặc biệt là ở những bệnh nhân đã điều trị nhiều phác đồ ung thư trước đó, đồng thời giảm giá thành sản phẩm. Những ngân hàng tế bào NK đồng loại này có thể được thu thập từ người hiến khỏe mạnh, hoặc lấy từ máu cuống rốn, hay biệt hóa từ tế bào gốc đa tiềm năng cảm ứng (induced pluripotent stem cell, iPSC).

Trong 5 năm trở lại đây, số lượng các thử nghiệm lâm sàng sử dụng tế bào NK đã tăng lên đáng kể, cùng với nhiều chiến lược cải thiện khả năng tồn tại và hiệu quả của chúng. Đây là thời điểm tuyệt vời để các nhà khoa học suy nghĩ nghiêm túc hơn về các loại tế bào mới, vượt ra ngoài liệu pháp CAR-T trong điều trị ung thư.

Biên dịch từ bài viết “Beyond CAR-T: the rising potential of natural killer cells” của TSKH. BS. David Kerr, đăng trên website Medscape ngày 11/05/2026 https://www.medscape.com/viewarticle/beyond-car-t-rising-potential-natural-killer-cells-2026a1000dw0